Ompumbwe yiinyolwa momavalelwamolaka oya kala tayi kemwa koyendji. Nokuli oyendji ngele kayeshi ayehe oya kala tayi ipula epulo ngele otayi etwa kaanyoli mboka yaahe po nenge okoshike? Nasigo onena oyendji inaya mona eyakulo kepulo ndjoka.
Manga inandi yamukula epulo lya tetekele, natu tale tango kefatululo lyoshitya aanyoli pawushimwe. Omunyoli oye omuntu ngoka a nyola nenge ha nyola iinyolwa yi ili no yi li, ngaashi uuhokololo, oo-atikela, nosho wo omambo okutumbula po wala iishona. Ngele otatu tala komwaalu gwaanyoli Aanamibia momavalelwamolaka mokuyelekanitha nElaka lyOshiingilisa
aashona lela.
Epulo oli li nduno mpaka kutya: Aanyoli yaahe po nenge oshike? Nango ngele otatu tala kiinyolwa oyindji mbyoka tu na momavalelwamolaka getu unene omambo nomahitululokonakono ngaashi nga ge na sha nelongitho lyelaka oga nyolwa kaayendifuta. Ogendji oge na omapuko go nasigo onena otaga longithwa moosikola nomiiputudhilongo. Shika otashi holola kutya omavalelwamolaka getu onkee ge li konima yesiga.
Iinyolwa ngaashi uunamambo wuunona nosho wo iinyolwahitululokonako otayi ende okanamundonda. Iinyolwa yimwe mbyoka yaahe mo thiluthilu ongaashi omambo gonziililo dhiitya nosho wo omambwiitya.
Otashi vulika wu kale twi ipuku komutse kutya omambo ngaashi omambwiitya otu ge na, ihe ngele otatu tala kuukwatya utano wembwiitya (oshuulikitya, oshiwilikitya, ofonetika, oshilyo shomupopyo/oludhi lwoshitya, nefatatululo/omafatululo,)
mekwatathano nomambo ngoka itaga adhika mo. Epulo onke li li mpa: Aanyoli yaahe po nenge oshike?
Ngashingeyi natu yamukule nduno epulo lya tetekele. Omunyoli gwoshinyolwa shika ongomunyoli gwiinyolwa ya yoolokathana oteshi koleke kutya shoka tashi e ta ompumbwe yiinyolwa momavalelwamolaka kashi shi naanaa ompumbwe yaanyoli, oshoka kehe gumwe omunyoli.
Ngele owa gongele e to tula kumwe iinyolwa wa nyola mosikola (ngaashi omatotwahokololo) oya gwana embo. Otaku vulu nduno okukolekwa kutya yimwe yomiiyetithi yomwaka gwiinyolwa momavalelwamolaka ongaashi: uuyelele inawu gwana, ompumbwe yoopolofesa momavalelwamolka nosho wo ompumbwe yoshimaliwa shokuninga omapekapeko nokunyanyangidha.
Aantu oyendji kaye na uuyelele nkene taya vulu oku shi enda okunyanyangidha iinyolwa yawo. Omulandu gwokunyanyangidha oo-atikela inagu fa omulandu gwokunyanyangidha embo, go inagu fa omulandu gwokunyanyangidha ehitululokonakona. Nonando ongaaka iinyolwa ayihe mbika ohayi pumbwa okufefagulwa. Osha simana nduno aanyoli ya ninge iigongiilonga kokuyelithwe omilandu dhokunyanyangidha iinyolwa mbyoka.
Shika otashi tsu wo aapopi yomavalelwamolaka omukumo, tse tu kale tu na aanyoli niinyolwa oyindji monakuyiwa. Mongashingeyi kapu na omulongwantu a adha onkatu yuupolofesa mevalelwamolaka lyomoNamibia. Shi ikolelela kuKangira(2023) oopolofesa oya talika ko kutya oyo aanduluki yuunonga noshikalimo sheyilongo okupitila mokuninga omahitulilosinasino.
Omunyoli oye tuu nguka okwa tsikile ta hokolola kutya oopolofesa ethimbo dhalyo olindji ohadhi li longitha nduno okuninga omahitululokonakono. Omukundu gwokulonga ohagu pupalekwa nduno taya pewa aatutsi nelalakano nelelakano lyoku ya kwathela mokulonga nokutala iilongadhalwa yaalongwa, yo yi ilongele ko koopolofesa nelalakono lyoku enda mondjila yadho.
Aalongi oyendji mba haya longo omavalelwamolaka kiiputudhilongo ondohotola onkene yo ethimbo lyawo olindji ohaye li longitha okulonga nokutala iilongadhalwa yaalonga yo ihaya pewa aatutsi. Shika otashi holola wo kutya ethimbo lyokuninga omahitululokonakono olya ngambekwa, onkee otashi ka pula ethimbo ele opo omwaka nguka gu thitikwe.
Shika osha ninga wo eyinda kaayilongi Aanamibia yi ilongele onkatu yuundohotola momavalelwamolaka (gwOshaafrika) kiiputudhilolongo yomoshilongo, oshoka kapu na oopolofesa. Omilandu dhoNamibian Qualification Authority (NQA) odhe shi yeleka wo kutya omulongwa ti ilongele onzapo yontumba oku na okutalelwa komulongi e na onzapo yi vule ndjoka ti ilongele, mompito ndjika omulongwa ti ilongele uundohotola oku na okutalelwa kopolofesa.
Noku li oyendji ngashingeyi ohaya yi kiiputudhilolongo koSouth Africa oko ye ki ilongele uundohotola, oshoka oko kuna oopolofesa momavalelwamolaka gwOshaafrika. Ondi wete ndjika ompito ombwanawa kaayilongi yomavalelwamolaka getu ye shi pondole oku adha onkatu yuupolofesa opo oyana, aatekulu, naatekulululwa yetu ya wape oku ki ilonga sigo onkatu yuupolofesa momavalelwamolaka gwOshaafrika miiputudhilongo yomoshilongo tse tu wape wo okunana aayilongi kondje yomafuta ye ye yi ilongele uundohotola momalaka gwOshaafrika.
Otashi ka kala wo ekandulopo lyompumbwe yiinyolwa momavalelwamolaka unene omahitululosinasino. Oshimaliwa onkene shi li omudhaninkangala muyindji. Kashi shi oshipu komuhitululikonakoni okuninga omapekapeko giinyolwahitululo pwaahe na eyambidhidho lyoshimaliwa okufuta olweendo, iikulya nosho wo omulalo gwe.
Omulandu gwokunyanyangidha omambo wo otagu pula oshimaliwa ngaashi okufuta omupukululi nosho wo okunyanyangidha. Miilongo yilwe ngaashi South Africa, Kenya, naNigeria okutumbula po wala iishona omu na omahangano gopashigwana gaanyoli ngoka aanyoli haya inyolitha nohage ya yambidhidha noshimaliwa okuninga omahitulilokonakono nosho wo okunyanyangidha omambo.
MoNamibia otaku hokololwa ngaa kutya omu na ehangano ndyoka, ihe nonando oongawo itali kwathele sha. Okuya pehulilo mpaka otashi kala ondjo onene ngele inandi komba kombunda aanyoli Aanamibia mboka inaya sholola notaya tsikile okunyola omahitululokonakono nokunyanyangidha iinyolwa yawo pwaahe na ekwatho lyehangano olyo tuu ndyoka. Otandi tsu wo aanyoli omukumo ya andjaganeke uuyelele nkene omuntu ta vulu okunyanyangidha iinyolwa yi ili no yi ili, opo omwaka nguka gu thitikwe.
Hugunina, otandi tsu wo oondohotola dhomomavalelwamolaka omukumo dhi tsikile nokunyanyangidha dho dhi wape dhi adhe onkatu yuupolofesha, opo eyinda lyompumbwe yiinyolwa li kandulwe po.
Huguninela, osha simama wo epangelo li talulule omushangwa gwokomvula gwehangano lyaanyoli moNamibia ku talike nkene iiniwe tayi longithwa lyo tali ndjeke po wo oshimaliwa shoka hashi pewa ehangano olyo tuu ndyoka ku thitikwe omwaka gwiinyolwa momavalelwamolaka.
Johannes Shifela omunyoli nomunawinolaka. Ota kwatathanwa naye ko-imeyila tayi landula: shifelajohannes@gmail.com
In an age of information overload, Sunrise is The Namibian’s morning briefing, delivered at 6h00 from Monday to Friday. It offers a curated rundown of the most important stories from the past 24 hours – occasionally with a light, witty touch. It’s an essential way to stay informed. Subscribe and join our newsletter community.
The Namibian uses AI tools to assist with improved quality, accuracy and efficiency, while maintaining editorial oversight and journalistic integrity.
Stay informed with The Namibian – your source for credible journalism. Get in-depth reporting and opinions for
only N$85 a month. Invest in journalism, invest in democracy –
Subscribe Now!





