Banner 330x1440 (Fireplace Right) #1

Elongo lelaka kokaana Okanamibia

Rosalia M Ngeno

We ka mwene oove ho ka popi!

Ovahongi vomalaka omwa koneka tuu kutya onye onghambo ya kamba oiti, ongudi ya kwata okaanda, ngeenge tashi uya pokupendula po nokupyokola ounghulungu wokulesha nokushanga mokaana Okanamibia? Elaka lovene ohali talika ko lipu okulihonga okupopya, omo nokuli vahapu tava dulu okukala neudeko kutya okaana oitya yelaka lako ohake i shiiva nale eshi taka hovele hovele okulihonga okupopya.

Heeno osho, ashike omunhu okwa pumbwa okukala ta popi eendaka datova.

Onghee, ehongo laNamibia pamulanduveta welihongo lelaka, kutya nee elaka lopambelewa ile oledalelwamo ngaashi tu a na meefikola, ola dengaomufindo pehongo lelaka, tashi ningwa pamukalo weewino: okupopya nokupwilikina, osho yo okulesha nokushanga.

Okushanga kwoovene ohaku pumbwa omunhu ta longifa ounghulungu, omunhu ina pumbwa ashike okushanga shima ashike ta tula eendada noulitumbuli kumwe, ndele okushanga nako oku na eendodo.

Sha hala okutya okushanga kwoovene ounghulungu. Okaana mangha kanini, eshi taka tameke ehongolopedueelela, okudja peedula 4-9, ohaka longwa oulitumbuli ‘’a, e, i, o, u’’, oulitumbuli vaxupi a, e, i, o, u ngaashi moitya: ‘’ahowe, ila mo, enda’’, oulitumbuli vale: aa, ee, ii, oo, uu ngaashi moitya: ‘’haame, ombuulaye’’.

Okudja opo, okaana otaka longwa nee eendada, omo nokuli melaka laxuma komesho, elaka lOfonetika hadi ifanwa kutya oikwelengi (ounona pamufika wavo ohava longwa kutya eendada doalphabeta) A, B, C, D, E, F, G, H, …tava longwa omawindada, hano ehengumukilomumwe loulitumbuli nouwedwa.

Onghee nee okaana manga ke li pehongo lopedulela okudja moshikunino fiyo ondodo o-3 otake lihongo omawindada nokukoneka nawa nawa. Okaana ngeenge ka shiiva nee nawa oulitumbuli (ouwedwa), neendada (oikwelengi) nomawindada aeshe, otaka longwa nee okutula kumwe oulitumbuli neendada, di ete po oitya i na elityo, hano otaka tameke nee okushanga oitya.

Ohaka longwa oitya taku tamekwa ngaho pamufika wokaana.

Ounona vondodo yotete fiyo oninhatu ohava longwa oitya oyo ya yeleka ouluvi wavo ngaashi: ‘’meme, tate, okaana’’ nosho tuu, konyala oitya ei oityadina ashike yakwalukeshe, hano oitya oyo ipu neenghono, opo ka shiive kutya mboli oulitumbuli nouwedwa venya ohava wedwa kumwe va dule okuleshwa va holole po oshinima shimwe sho osho oshitya.

Otava longwa nee natango okumela kumwe eendada mbali (mh, nd, py), nhatu (ngh, mbw), nhee (nghw) ndele taku wedwa nee okalitumbuli opo shi ninge oshitya.

Okudja opo, okaana ka shiiva okushanga oitya, otaka longwa nee okutunga po etumbulo noitya oyo ke lihonga, i na elityo, omo taka longwa nokuli omaludi oitya: oityadina, oityalonga, oityalupe, oityahololi, oityaponhele, oityamuvalo nosho tuu, opo taka shange oitya tai yandje elityo metumbulo netumbulo otali fikama po li na ediladilo la yela nawa.

Ohaka longwa nokuli nomaludi omatumbulo nomaukwatya ao, omashivifotumbulo,omapulotumbulo, omalombwelotumbulo nomakupikwatumbulo; omakuminini nomakumininwa, opo ka ninge eyooloko.

Omuhongwa shima e lihongo omaludi oitya nomatumbulo, ota longwa nee okweeta po okatendo, nomutungilo wokatendo. Ta longwa kutya okatendo ohaka etwa po nomatumbulo e li meshikulafano pamadiladilo nokwa humbata ediladilo limwe alike.

Onghee, naka kale ke na oshipalanyoletumbulo, omayambididitumbulo nexulifotumbulo.

Ovahongwa ngeenge va longwa okatendo, nena otava dulu okweeta po oshinyolwa shiyadi, oinyolwa ya yoolokafana ngaashi: oartikela yokoshifokundaneki, ombilive yokoshifokundaneki, oshipopiwa naikwao ihapu, noshinyolwa osho omuhongwa a hongeka ote shi eta po nomadiladilo ounghulungu kuhenavali, elaka tali kwelengedja nawa notali hokwifa omuleshi.

Nokuli, eenghulungu ohadi di po tadi shange nokunyanyangida omambo omaukwatya a yooloka ile tava shange nokuli eeartikela koifokundaneki, okulonga oshiwana kombinga yoipambele yonhumba.

Onghee, elaka nali longwe ovahongwa noudiinini nonelitulemo, opo tu ka kale noshiwana dingi konakwiiwa.

Rosalia M Ngeno omuhongwahongi koshiputudilo shehongo shaIUM mOngwediva, ote lihongele omalaka, Oshiingilisa nOshikwanyama onghatu yopombada nokuli kodula yaxuuninwa neudo. Ota monika koemaila: ngenorosalia@gmail.com

In an age of information overload, Sunrise is The Namibian’s morning briefing, delivered at 6h00 from Monday to Friday. It offers a curated rundown of the most important stories from the past 24 hours – occasionally with a light, witty touch. It’s an essential way to stay informed. Subscribe and join our newsletter community.

AI placeholder

The Namibian uses AI tools to assist with improved quality, accuracy and efficiency, while maintaining editorial oversight and journalistic integrity.

Stay informed with The Namibian – your source for credible journalism. Get in-depth reporting and opinions for only N$85 a month. Invest in journalism, invest in democracy –
Subscribe Now!


Latest News