K APU NA elaka ihali hehela. Okuhehela iitya ohaku etwa kompumbwe yoshitya melaka lyontumba.
Oshiwambo nasho osha hehela iitya otutututu momalaka galwe ngaashi Oshindowishi, Oshiingilisa, Oshinguni, Oshimbulu, Oshiputu nosho tuu. Iitya mbyoka ya hehelwa oye enda ondjila yontumba.Natu tale kiitya mbyo ya za mOshizulu ngaashi otopi.Oshitya shika Aazulu oye shi kutha kOombulu.Dho oombulu odhe shi kutha kOshiingilisa nAayingilisa oye shi kutha kAapersia.Oshitya toppi mOshipersia otashi ti egala ndyoka hali zalwa kaakokele.Ano omagala ngeya gomwiya ge li kaakulupe ogo haku ti otopi.Oshitya shika nduno mOshiwambo, mOshizulu nomOshimbulu uuna tashi longithwa okwa dhiladhilwa aakokele.Iitya iikwawo ya za mOshinguni ongaashi ozali, omutakati, okayalami, mandala, buti (kuume nenge munyasha unene omulumentu).Oshitya ozali osha hala owala okutya ndishi omuvali mOshizulu sho osho ngaa mzali omanga umdala (mandala) kwa dhiladhilwa ngaa omusamane.Nokuli iitya ngaashi mandala nabuti oya ninga omadhina gaantu mOshiwambo.Oshitya okayalami (khayalami) mOshinguni otashi ti egumbo lyandje.Ashike mOshiwambo ohashi longithwa neityo li ili shaashi mOshiwambo okwa dhiladhilwa okweendelela, oshoka ohatu ti ngandi ota hingi okayalami (ta hingilile).Shika ngiika oshe etwa konkalo ndjoka tayi holoka mOJohannesburg shaashi omo tamu adhika ehala lyedhina Khayalami mono hamu ningilwa omathigathano giihauto.Oshitya omutakati osho ngaa ubuthakati mOshinguni shono tashi ti uulodhi.Iitya yOshizulu nenge yOshikoosa oye ya mOshiwambo shaashi Aawambo oya longele moomina dha South Afrika pamwe nAazulu nAakoosa e taya ilongo iitya mbyoka sha pitile ngiika melaka lyomoomina ndyono hali ithanwa Oshifanakalo.Aawambo wo yamwe oya ilongo Oshizulu nOshikoosa nomokugaluka oya ningi lye ke ndele lye ya nokashona kalyo.Ano oye etelele iitya yOshizulu nOshikoosa melaka.Omahehelo gamwe giitya ya zi mOshizulu oga ningwa wo nelalakano okumbekula aantu yalwe, oshoka oshitya ngaashi jebo ( ee) shOshinguni nosho wo oola (tetii) ayihe mbika oye ya mOshiwambo nelalakano lyokumbekula yalwe.Oshitya mankulu (mkulu) otashi ti omunene nasho osha za mOshizulu.Okwa hehelwa wo iitya mOshindowishi ngaashi Faulein (feelani), billig (ombiliha), geschaft (ongeshefa), andacht (owandaha), stunde (otundi), ondooha (dose).Iitya ayihe mbino oya hehelwa mOshindowishi shaashi kapu na sha shu ukila hoka sha dhama mOshiwambo.Oshitya feelani ndishi osho oshitya shesimaneko hashi longithwa unene okusimaneka aahokanwa nenge aakiintu mbo ya huma pandjokonona.MOshiwambo unene Aasoomi oyo kwa kala haku ti oofeelani unene mbo ya longo miipangelo nAawambo aakiintu mbyo ya humu noyi ihumbata ngoofeelani nayo oyi imonene esimaneko pamukalo nguka.MOshiwambo omuntu ngo yi ithanwa feelani omukiintu ngoka a nuka po, omumbekuli nokwa huma ndishi.Oshitya ombiliha (billig) nasho oshe ya nepindikathano paimaliwa nongeshefa oshe etelelwa kwaashoka Aandowishi ya tungu omalandithilo haa ga ithana geschaft yo Aawambo taa wambeke nduno shitya tashi ningi ongeshefa.Iitya wo ngaashi otundi (stunde) nowandaha (andacht) oye telelwa kOmundowishi.Tse Aawambo inatu kala hatu longitha ootundi ihe otwa kala hatu longitha etango, omwedhi noonyothi ongootundi dhetu.Ishewe omukalo nguka gwokwiimwenena pashingolo ogwe etwa kugulwe, onkene oshitya shika Owandaha osha hehelwa opo shi opalele omukalo ngoka hagu longithwa.Iitya yilwe ya za mOshindowishi ongaashi ofunguna (funken), ohaufu ( haufen) nosho tuu.MOshiputu namo wo omwa hehelwa kOshiwambo, oshoka mOshiwambo otamu holoka iitya ngaashi bandeira ( epandela), catana (ekatana), caneca (onheka), adopu (ondhopi), negocio (okandingosho), asno (okasino) Osha fa sha yela kutya oshinamwenyo shika mokati kAawambo oshe etwa mo oshoka kashi ninwe naanaa edhina lyaa shi ehehelwa.Yamwe ohaa ti okandoongi (donkie) sha za kOshimbulu.Iitya ayihe otayi ulike kutya oshinamwenyo shino osha fa sha ziilila palwe Ope na wo iitya ya ziilila mOshidamara-nama (Oshikwankala).Opu na iitya ngaashi !khaib (oshikayiwa), marib (oshimaliwa), purukhoeb (ombulukweya).Iitya ayihe mbika oye ya mOshiwambo ye endela mOtjiherero, oshoka Aakwankala oyo tango ya kala pAandowishi hoka ya hehela iitya mbyoka nAaherero oyo ya kala ontega nAadamara e taya hehela.Yo Aawambo oya hehela nuupu mOtjiherero shaashi omalaka gawo gamwe panduko.Oshiwambo osha hehela wo iitya oyindji mOshimbulu nOshiingilisa mOshiingilisa omu na iitya ngaashi Juunia (junior) naSeenia (senior) ngono ogo omadhina taga dhana onkandangala nena mOshiwambo nonando Oshiwambo shi na ngaa gasho ga fa ngoka.Ehehelo ndino olyoludhi luni mbela lyo inaali etwa koluthithihepo? MOshimbulu omu na oshitya ngaashi oshitaafula (tafel), oskola (skool) nosho tuu.Osha yela okuhehela iitya okwo omukalo gwokuyambapaleka elaka, ihe inaku ningwa uuna inaatu hepa naku ningwe owala twaa na oshitya nenge oshinima shontumba.Oshoshili opu na tashi vulika aantu yamwe yu uvite kutya naku kale taku totwa iitya iipe, ihe poompito dhimwe okutota iitya iipe ohaku hulile owala mekwena lya thita shaashi oyindji kapu na ngu he yi longitha.Iitya ngaashi oradio yomuzizimba nenge omukithi gwekomba, ongodhi yomekwamo oya totwa ihe otayi si oshimpwininika molwasho inayi ngwama, onkene ohashi kala oshiwanawa okulongitha iihehelwatya uuna sha pumbiwa.Ashike naku yandwe iitya iihehelwa mbyono yi ninwe iitya yOshiwambo yothaathaa.Uuna ishewe taku etwa iitya mOshiwambo naku talike eityo lyopekota lya yela opo shi etwe mo nawa sha pikulilwa melaka pwaa na omangongoto gasha.Elaka lyOshiingilisa sho eyamba nolya ningwa ekwaniilwalaka oshoo hali hehela lyaa na ookatongo, ihe omalaka ngo ga hala okukala ganakatyepa ohaga kala ga nama noonkondo.Iitya mbyoka ya hehelwa oye enda ondjila yontumba.Natu tale kiitya mbyo ya za mOshizulu ngaashi otopi.Oshitya shika Aazulu oye shi kutha kOombulu.Dho oombulu odhe shi kutha kOshiingilisa nAayingilisa oye shi kutha kAapersia.Oshitya toppi mOshipersia otashi ti egala ndyoka hali zalwa kaakokele.Ano omagala ngeya gomwiya ge li kaakulupe ogo haku ti otopi.Oshitya shika nduno mOshiwambo, mOshizulu nomOshimbulu uuna tashi longithwa okwa dhiladhilwa aakokele.Iitya iikwawo ya za mOshinguni ongaashi ozali, omutakati, okayalami, mandala, buti (kuume nenge munyasha unene omulumentu).Oshitya ozali osha hala owala okutya ndishi omuvali mOshizulu sho osho ngaa mzali omanga umdala (mandala) kwa dhiladhilwa ngaa omusamane.Nokuli iitya ngaashi mandala nabuti oya ninga omadhina gaantu mOshiwambo.Oshitya okayalami (khayalami) mOshinguni otashi ti egumbo lyandje.Ashike mOshiwambo ohashi longithwa neityo li ili shaashi mOshiwambo okwa dhiladhilwa okweendelela, oshoka ohatu ti ngandi ota hingi okayalami (ta hingilile).Shika ngiika oshe etwa konkalo ndjoka tayi holoka mOJohannesburg shaashi omo tamu adhika ehala lyedhina Khayalami mono hamu ningilwa omathigathano giihauto.Oshitya omutakati osho ngaa ubuthakati mOshinguni shono tashi ti uulodhi.Iitya yOshizulu nenge yOshikoosa oye ya mOshiwambo shaashi Aawambo oya longele moomina dha South Afrika pamwe nAazulu nAakoosa e taya ilongo iitya mbyoka sha pitile ngiika melaka lyomoomina ndyono hali ithanwa Oshifanakalo.Aawambo wo yamwe oya ilongo Oshizulu nOshikoosa nomokugaluka oya ningi lye ke ndele lye ya nokashona kalyo.Ano oye etelele iitya yOshizulu nOshikoosa melaka.Omahehelo gamwe giitya ya zi mOshizulu oga ningwa wo nelalakano okumbekula aantu yalwe, oshoka oshitya ngaashi jebo ( ee) shOshinguni nosho wo oola (tetii) ayihe mbika oye ya mOshiwambo nelalakano lyokumbekula yalwe.Oshitya mankulu (mkulu) otashi ti omunene nasho osha za mOshizulu.Okwa hehelwa wo iitya mOshindowishi ngaashi Faulein (feelani), billig (ombiliha), geschaft (ongeshefa), andacht (owandaha), stunde (otundi), ondooha (dose).Iitya ayihe mbino oya hehelwa mOshindowishi shaashi kapu na sha shu ukila hoka sha dhama mOshiwambo.Oshitya feelani ndishi osho oshitya shesimaneko hashi longithwa unene okusimaneka aahokanwa nenge aakiintu mbo ya huma pandjokonona.MOshiwambo unene Aasoomi oyo kwa kala haku ti oofeelani unene mbo ya longo miipangelo nAawambo aakiintu mbyo ya humu noyi ihumbata ngoofeelani nayo oyi imonene esimaneko pamukalo nguka.MOshiwambo omuntu ngo yi ithanwa feelani omukiintu ngoka a nuka po, omumbekuli nokwa huma ndishi.Oshitya ombiliha (billig) nasho oshe ya nepindikathano paimaliwa nongeshefa oshe etelelwa kwaashoka Aandowishi ya tungu omalandithilo haa ga ithana geschaft yo Aawambo taa wambeke nduno shitya tashi ningi ongeshefa.Iitya wo ngaashi otundi (stunde) nowandaha (andacht) oye telelwa kOmundowishi.Tse Aawambo inatu kala hatu longitha ootundi ihe otwa kala hatu longitha etango, omwedhi noonyothi ongootundi dhetu.Ishewe omukalo nguka gwokwiimwenena pashingolo ogwe etwa kugulwe, onkene oshitya shika Owandaha osha hehelwa opo shi opalele omukalo ngoka hagu longithwa.Iitya yilwe ya za mOshindowishi ongaashi ofunguna (funken), ohaufu ( haufen) nosho tuu.MOshiputu namo wo omwa hehelwa kOshiwambo, oshoka mOshiwambo otamu holoka iitya ngaashi bandeira ( epandela), catana (ekatana), caneca (onheka), adopu (ondhopi), negocio (okandingosho), asno (okasino) Osha fa sha yela kutya oshinamwenyo shika mokati kAawambo oshe etwa mo oshoka kashi ninwe naanaa edhina lyaa shi ehehelwa.Yamwe ohaa ti okandoongi (donkie) sha za kOshimbulu.Iitya ayihe otayi ulike kutya oshinamwenyo shino osha fa sha ziilila palwe Ope na wo iitya ya ziilila mOshidamara-nama (Oshikwankala).Opu na iitya ngaashi !khaib (oshikayiwa), marib (oshimaliwa), purukhoeb (ombulukweya).Iitya ayihe mbika oye ya mOshiwambo ye endela mOtjiherero, oshoka Aakwankala oyo tango ya kala pAandowishi hoka ya hehela iitya mbyoka nAaherero oyo ya kala ontega nAadamara e taya hehela.Yo Aawambo oya hehela nuupu mOtjiherero shaashi omalaka gawo gamwe panduko.Oshiwambo osha hehela wo iitya oyindji mOshimbulu nOshiingilisa mOshiingilisa omu na iitya ngaashi Juunia (junior) naSeenia (senior) ngono ogo omadhina taga dhana onkandangala nena mOshiwambo nonando Oshiwambo shi na ngaa gasho ga fa ngoka.Ehehelo ndino olyoludhi luni mbela lyo inaali etwa koluthithihepo? MOshimbulu omu na oshitya ngaashi oshitaafula (tafel), oskola (skool) nosho tuu.Osha yela okuhehela iitya okwo omukalo gwokuyambapaleka elaka, ihe inaku ningwa uuna inaatu hepa naku ningwe owala twaa na oshitya nenge oshinima shontumba.Oshoshili opu na tashi vulika aantu yamwe yu uvite kutya naku kale taku totwa iitya iipe, ihe poompito dhimwe okutota iitya iipe ohaku hulile owala mekwena lya thita shaashi oyindji kapu na ngu he yi longitha.Iitya ngaashi oradio yomuzizimba nenge omukithi gwekomba, ongodhi yomekwamo oya totwa ihe otayi si oshimpwininika molwasho inayi ngwama, onkene ohashi kala oshiwanawa okulongitha iihehelwatya uuna sha pumbiwa.Ashike naku yandwe iitya iihehelwa mbyono yi ninwe iitya yOshiwambo yothaathaa.Uuna ishewe taku etwa iitya mOshiwambo naku talike eityo lyopekota lya yela opo shi etwe mo nawa sha pikulilwa melaka pwaa na omangongoto gasha.Elaka lyOshiingilisa sho eyamba nolya ningwa ekwaniilwalaka oshoo hali hehela lyaa na ookatongo, ihe omalaka ngo ga hala okukala ganakatyepa ohaga kala ga nama noonkondo.
In an age of information overload, Sunrise is The Namibian’s morning briefing, delivered at 6h00 from Monday to Friday. It offers a curated rundown of the most important stories from the past 24 hours – occasionally with a light, witty touch. It’s an essential way to stay informed. Subscribe and join our newsletter community.
The Namibian uses AI tools to assist with improved quality, accuracy and efficiency, while maintaining editorial oversight and journalistic integrity.
Stay informed with The Namibian – your source for credible journalism. Get in-depth reporting and opinions for
only N$85 a month. Invest in journalism, invest in democracy –
Subscribe Now!






